Księga protokołów wyzwoleń uczniów
na czeladników za lata 1543- 1689.
Tuchmacher zunft Bielitz- sukiennicy Bielsko

1. Główne motto (na samej górze)

Łacina: Si Deus Nobiscum, Quis Contra Nos

Polski: Jeśli Bóg z nami, któż przeciwko nam (jest to słynny cytat biblijny z Listu do Rzymian 8,31).

2. Druga sentencja (poniżej motta)

Łacina: Exter praesentem Deus ubiq[ue] tuetur.

Polski: Bóg wszędzie chroni obecnego [człowieka] i cudzoziemca / przybysza.

3. Zapiska z datą (środek strony, pisana inną ręką)

Łacina: Gartē Molendini A[nno] 1652.

Polski: Ogród Młyński, Roku Pańskiego 1652. (Prawdopodobnie nazwa miejsca lub posiadłości cechowej wpisana przez ówczesnego pisarza).

4. Formuła religijna / Inwokacja (dolna połowa strony)

Łacina: Deus in adiutorium adiuva... Domine ad iustitiam... Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto.

Polski: Boże, przybądź ku pomocy... Panie, ku sprawiedliwości... Chwała Ojcu i Synowi, i Duchowi Świętemu. (Tradycyjna chrześcijańska formuła modlitewna, która miała błogosławić rzetelnemu prowadzeniu księgi rzemieślniczej).

5. Wpis personalny z datą (poniżej inwokacji)

Łacina: Johan: Herning Anno 1653

Polski: Johann Herning, Roku Pańskiego 1653 (Podpis ówczesnego pisarza cechowego lub starszego cechu odpowiedzialnego za księgę).

6. Przysłowie humorystyczne (na samym dole, po lewej)

Łacina: Qui bene dormit non peccat

Polski: Kto dobrze śpi, ten nie grzeszy.

Niemiecki: Dieses Buch ist erkauft mit Verwilligung einer ehrsamen Zech der Tuchmacher: Von dem ehrsamen Mann M. Casparo Froilich [Frölich]. A[nn]o 1581.

Polski: Księga ta została zakupiona za zgodą szacownego Cechu Sukienników od szacownego męża, pana Caspara Froilicha [Frölicha]. Roku Pańskiego 1581.

2. Cytat biblijny (środkowa część)

Niemiecki: Jeremia Am 17 Cap: Verflucht ist der Mann, der seine Hoffnung setzet auf Menschen, dem, oder ein Fleisch für seinen Arm hält, und weicht mit seinem Herz vom Herrn.

Polski: Księga Jeremiasza, rozdział 17: „Przeklęty mąż, który pokłada nadzieję w człowieku i który w ciele upatruje swą siłę, a od Pana odwraca swoje serce”. (To cytat z Jeremiasza 17,5 – tradycyjna przestroga dla rzemieślników i urzędników, by rzetelnie prowadzili zapisy i nie ulegali ludzkim wpływom).

3. Łacińska nota urzędowa (na dole)

Łacina: Constat liber iste 8 fl.

Polski: Księga ta kosztowała 8 florenów. (Zapiska księgowa określająca bardzo wysoką jak na tamte czasy cenę czystego, oprawionego w skórę woluminu).

......................................................................

                               Caspar Froitlich (Fröhlich): Nazwisko sprzedawcy księgi pojawia się w XVI-wiecznych aktach miejskich Bielska. Był to prawdopodobnie zamożny mieszczanin, kupiec papieru lub introligator dostarczający materiały piśmiennicze dla rady miejskiej i cechów.

Wysoka cena (8 florenów): W 1581 roku za taką kwotę można było kupić kilka sztuk bydła lub dobrej jakości sukno na całe odzienie dla zamożnego mieszczanina. Świadczy to o tym, że cech sukienników w Bielsku już w XVI wieku był zamożny i stać go było na ekskluzywne, trwałe księgi do prowadzenia rejestrów

1576. Dienstag nach Epipha[nias]...
W roku 1576, w wtorek po Objawieniu Pańskim [Trzech Królach, czyli 10 stycznia 1576 r.]

Stało się za zgodą całego Cechu, że syn [zmarłego/miejscowego] Fridricha... [tutaj nieczytelne/zatarte imię ucznia] został przyjęty na naukę rzemiosła. Winien on uiścić opłatę wpisową w wysokości dwóch florenów, tak jak jest to przewidziane i nakazane prawem.

Działo się tak, jak wyżej opisano, za kadencji Starszych Cechu:

     Paul Knopp (Bene Obermeister – Starszy Cechu)

     Martin Sontag (... Meister – Podstarszy / Mistrz Cechowy)

1.Wpis górny (Rozliczenie finansowe)

A[nno] 1586, den 19 April...
Roku Pańskiego 1586, dnia 19 kwietnia...

Przed całym szacownym Cechem, w ubiegłą niedzielę, dokonano ostatecznego rozliczenia z Hansem Lorenzem oraz jego poręczycielem. Obaj zobowiązali się uiścić należność w wysokości 2 florenów na rzecz Cechu, co zostaje niniejszym odnotowane przez urzędujących mistrzów.

2. Wpis dolny (Wyzwoleńcze świadectwo czeladnicze)

Polski:
Niniejszym uroczyście zaświadcza się, że [wymieniony] uczeń, po tym jak pilnie i rzetelnie wyuczył się tutejszego rzemiosła sukienniczego, został uwolniony od swoich zobowiązań nauki. Na dowód tego został mu uroczyście wręczony List Czeladniczy (Lehrbrief), a przez Cech i urzędujących Mistrzów został on ogłoszony wolnym czeladnikiem.

Działo się pod pieczęcią i znakiem Bielska, jak opisano wyżej (Bielitz ut supra).

1. Wpis górny (Przyjęcie na naukę – 13 lipca)

Polski:
Roku Pańskiego 1586, dnia 13 lipca, Christoff [Krzysztof] Niederschsin [nazwisko niepewne, zatarte] zgłosił się przed całym zgromadzonym cechem sukienników, aby podjąć naukę rzemiosła, na co jego opiekunowie/poręczyciele z obu stron wyrazili zgodę i dopełnili formalności przed wyznaczonym mistrzem...

2. Wpis dolny (Rezygnacja i odejście z cechu – 2 października)

Polski:
Roku Pańskiego [15]86, dnia 2 października, wyżej wymieniony Christoff stawił się przed szacownym cechem i oświadczył, że nie chce dalej uczyć się tego rzemiosła.

W związku z tym zwrócono mu jego dokumenty [list], a cech oraz mistrzowie zwolnili go [z umowy] i odnotowali jego odejście.

Działo się pod znakiem i pieczęcią Bielska, jak wyżej (Bielitz ut supra).

1. Wpis górny (Sprawa zagubionego listu czeladniczego – 29 września 1597 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1597, dnia 29 września, gdy urzędującymi mistrzami cechowymi byli Caspar Schweinbogen i Peter Protzner, przed Cech stawił się młody czeladnik, prosząc o wystawienie nowego listu czeladniczego (Kundschaft).

Jako że swój dotychczasowy list czeladniczy na lata wędrówki (Wander- Jahr) utracił i nie mógł go przedłożyć, Cech początkowo odniósł się do sprawy z nieufnością. Jednakże wiarygodny świadek, Stenzel Solich, zaświadczył pod przysięgą i wyciągniętymi palcami [tradycyjny gest przysięgi rzemieślniczej], iż osobiście widział, że ów czeladnik rzetelnie odbył lata swojej wędrówki u innego szacownego mistrza, a sam list czeladniczy faktycznie posiadał.

Na tej podstawie i po upewnieniu się, Cech uznał sprawę za jawną, poświadczoną i zatwierdził jego status.

2. Wpis dolny (Przyjęcie czeladnika polskiego pochodzenia – 28 października 1626 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1626, w dzień świętych Szymona i Judy [28 października], przed szacownym zgromadzeniem cechowym stawił się zacny mąż, Gabriel Bartelmus, jako ten, który poręcza i wprowadza [kandydata].

Przedłożył on wniosek o przyjęcie czeladnika, który jest rodu i narodu polskiego (der Polnischen Nation ist),

 i który w tutejszym mieście [Bielsku] narodził się z prawego łoża

Tłumaczenie lewej karty (16 lutego 1592 r.)

Sprawa dyscyplinarna i zakaz zatrudniania krnąbrnego czeladnika

Polski:
Roku Pańskiego 1592, dnia 16 lutego, gdy urzędującymi mistrzami cechowymi byli Peter Protzner i Caspar Hening, stawił się młody [czeladnik] Bartelt wraz ze swoim poręczycielem.

Ponieważ wspomniany czeladnik sprzeciwił się całemu Cechowi i swoim zachowaniem ściągnął na siebie powszechną naganę całego rzemiosła, postanowiono i nakazano: żaden mistrz z tutejszego grona nie ma prawa przyjąć go do pracy ani pozwolić mu na naukę.

Jeśliby jednak któryś z mistrzów zlekceważył ten nakaz i przyjął go potajemnie, a sprawa wyszła na jaw, wówczas taki mistrz zostanie ukarany grzywną w wysokości 2 florenów (guldenów) na rzecz kasy cechowej.

Tłumaczenie prawej karty (Wpisy z 1601 i 1623 r.)

1. Wpis górny (Spór o zniewagę słowną – poniedziałek przed Wielkanocą 1601 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1601, w poniedziałek przed Wielkanocą, za kadencji mistrzów cechowych Andresa Schwanbogena i Romana Tobias .

Stawił się młody Absolon Knobloch, na którego skargę złożył mąż Hansell Sontag w sprawie obelżywych i niestosownych słów, jakich dopuścił się wobec Cechu. Za te nieprzystojne wypowiedzi Absolon Knobloch został przez szacowny Cech ukarany grzywną. Nakazano mu również pod surową karą, aby odtąd – niezależnie czy młody, czy stary – powstrzymał się od takich słów i zachowywał się jak przystoi na prawego i pobożnego czeladnika.

2. Wpis dolny (Wymagający kontrakt czeladniczy – Święto Trzech Króli 1623 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1623, w święto Trzech Króli [6 stycznia], ja, Andres Solich, przyjąłem do rzemiosła na naukę młodego Eliasa Frobela.

Ma on u mnie przepracować i przesłużyć pełny rok bez zapłaty [w zamian za naukę], a następnie przez kolejny rok pracować za ustaloną stawką czeladniczą, jeśli taka będzie jego wola. Młody Elias zobowiązuje się do posłuszeństwa, wierności i sumiennego wykonywania powierzonych zadań przez cały ten czas, zgodnie z obyczajem rzemiosła.

Tłumaczenie lewej karty (13 stycznia 1605 r.)

Zaostrzenie reguł uzyskiwania tytułu mistrza

Polski:
Roku Pańskiego 1605, dnia 13 stycznia, za kadencji naszych starszych cechowych Hansella Rießa  oraz Hansle Hermana, wraz ze starszymi mistrzami i całym zgromadzeniem cechowym, urzędowo postanowiono i uchwalono, co następuje:

Od tej pory żaden [czeladnik] nie zostanie dopuszczony do naszego grona mistrzowskiego, dopóki nie wykaże się nienagannym zachowaniem i nie przepracuje wiernie pełnych 6 lat jako czeladnik u tutejszych mistrzów. Kto zaś z obcych stron przybywa i u nas o prawo mistrzowskie zabiega, ten zobowiązany jest najpierw odsłużyć 3 lata u tutejszych rzemieślników.

Tłumaczenie prawej karty (Wpisy z 1613 r.)

1. Wpis górny (Rozliczenie zakupu sukna – 17 grudnia 1613 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1613, dnia 17 grudnia, przed całym zgromadzonym cechem stawił się mistrz Wolter, który zakupił partię sukna. Z tytułu tej transakcji zobowiązany jest uiścić na rzecz kasy cechowej należną opłatę w wysokości określonej przepisami.

2. Wpis dolny (Transakcja finansowa i poręczenie – Święto św. Jana, 1613 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1613, w dzień świętego Jana [24 czerwca], ja, Mathes Ender, dokonałem rozliczenia na rzecz rzemiosła. Łączna suma wynosiła 24 talary, które zostały przekazane na rzecz Eliasa Frenzela [Fränkla]. Transakcja ta została należycie odnotowana i zatwierdzona w obecności całego szacownego Cechu.

Tłumaczenie lewej karty (Pro memoria – 1620 r.)

Pamiątkowy wpis o ukończeniu nauki

Łacina/Niemiecki: Pro memoria. Nachdem es Anno 1620 den 17ten Novembris...

Polski:
Ku pamięci. Ponieważ w roku Pańskim 1620, dnia 17 listopada, przy tutejszym szacownym rzemiośle został zgłoszony i wpisany na naukę młody chłopak, aby przez określone lata wyuczyć się zawodu u swojego mistrza.

Jako że czas ten z wierną pilnością i nienagannym zachowaniem dobiegł końca, sprawa ta została ostatecznie sprawdzona i zamknięta.

Zapisano ku wiecznej pamięci dnia 12 czerwca 1658 roku. Molenda mp.

Tłumaczenie prawej karty (Wpisy z 1606 i 1608 r.)

1. Wpis górny (Sprawa karna o zniewagę – 8 stycznia 1606 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1606, dnia 8 stycznia, za kadencji starszych cechowych Andresa Schwanbogena i Tomasa Jenknera.

Stawił się Simon Gelner, który dopuścił się zniewagi słownej wobec starszego mistrza Bartlema Mudry

[Bartłomiej Mądry]. Z tego powodu został on przez cały szacowny Cech ukarany grzywną. Zobowiązano go również pod groźbą surowej kary, aby odtąd okazywał starszym należny szacunek. Gdyby zaś jakikolwiek inny mistrz lub czeladnik w przyszłości postąpił podobnie, ukarany zostanie tak samo, jak Simon Gelner, kwotą 4 florenów na rzecz kasy cechowej.

2. Wpis dolny (Transakcja kupna-sprzedaży po jarmarku – poniedziałek, 1608 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1608, w poniedziałek po jarmarku postnym, ja, Thomas Schwanbegen [Schwanbogen], dokonałem rozliczenia za zakupione sukno na rzecz Tomasa Jenknera. Łączna suma transakcji wynosiła 20 florenów, które zostały w gotówce przekazane i należycie odnotowane w obecności całego szacownego Cechu.

Tłumaczenie lewej karty (Piątek po św. Szymonie i Judzie, 1620 r.)

Rozliczenie z jarmarku i transakcja z Johannesem Stosiusem

Polski:
W roku Pańskim 1620, w piątek po dniu świętych Szymona i Judy [czyli 3 listopada 1620 r.], ja, Tomas Schwanbegen [Schwanbogen], dokonałem rozliczenia na rzecz rzemiosła.

Sprzedałem udziały/towar szacownemu Johannesowi Stosiusowi na łączną sumę 19 talarów. Zobowiązaliśmy się obaj uregulować należności i zaległości z ubiegłego jarmarku, tak aby każda ze stron wywiązała się ze swoich zobowiązań, a cała sprawa została zamknięta zgodnie z porządkiem cechowym i prawem.

Tłumaczenie prawej karty (Wpisy z 1619 i 1620 r.)

1. Wpis górny (Transakcja z Mertenem Bittnerem – 1619 r.)

Polski:
W roku Pańskim 1619, ja, Tomas Jantke [Janta], dokonałem rozliczenia na rzecz rzemiosła. Sprzedałem [towar/udziały] szacownemu Mertenowi Bittnerowi [Marcinowi Büttnerowi] na sumę 20 talarów płatnych w gotówce. Gdyby zaś w przyszłości pojawiły się z tego tytułu jakiekolwiek długi lub roszczenia, Merten Bittner zobowiązuje się je uregulować, a ja ze swojej strony zwalniam go z dotychczasowych obciążeń.

2. Wpis dolny (Rozliczenie z Johannesem Hermanem – 28 października 1620 r.)

Polski:
W roku Pańskim 1620, w dzień świętych Szymona i Judy [28 października], ja, Baltzer [Baltazar] Hantz, dokonałem rozliczenia na rzecz rzemiosła. Sprzedałem [towar/udziały] szacownemu Johannesowi Hermanowi na łączną sumę 20 talarów, co zostaje niniejszym wciągnięte do ksiąg rzemiosła jako w pełni uregulowane i ważne tak długo, jak stanowi prawo.

Tłumaczenie lewej karty (Wpisy z 1626 i 1630 r.)

1. Wpis górny (Zakup udziałów od wdowy po Bittnerze – 24 września 1626 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1626, dnia 24 września, ja, Johannes Frelich [Fröhlich], dokonałem rozliczenia na rzecz rzemiosła.

Zakupiłem od szacownej i pobożnej pani Marthy Bittnerin [Manty Büttner], wdowy po zmarłym mistrzu, udziały/towar sukienniczy za łączną kwotę 5 talarów i 18 groszy płatnych w starej gotówce. Obie strony dopełniły formalności, a należność została w całości uregulowana i odnotowana, tak aby sprawa była wolna od jakichkolwiek roszczeń.

2. Wpis dolny (Przekazanie praw i majątku synowi – 17 kwietnia 1630 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1630, dnia 17 kwietnia. Szacowny mistrz Andres Schwanbogen sprzedał i przekazał swoje pełne prawa, warsztat oraz przynależne rzemiosło swojemu synowi, Tobiasowi Schwanbogenowi, za kwotę 10 talarów płatnych w określonych ratach.

Ustalono przy tym, że rzeczony starszy Andres Schwanbogen ma zachować prawo do korzystania z warsztatu oraz urządzeń wykończalniczych [sukna] według własnych potrzeb aż do końca swoich dni lub tak długo, jak będzie tego wymagała jego sytuacja życiowa. Po jego odejściu, wspomniany Tobias Schwanbogen przejmuje całość jako prawny spadkobierca, mając wolną rękę w rozporządzaniu majątkiem wedle uznania, co Cech niniejszym zatwierdza.

Działo się za kadencji starszych cechowych: Tomasa Schwanbogena i Georga Threcka.

Tłumaczenie prawej karty (22 kwietnia 1630 r.)

Zatwierdzenie transakcji rzemieślniczej przed władzami cechu

Polski:
Roku Pańskiego 1630, dnia 22 kwietnia. Przed szacownym Cechom stawił się prawy mistrz Tomas Schwanbogen, ówczesny Starszy Cechu, wraz ze swoim synem Andresnem Frelichem [Fröhlich_– synem przybranym lub zięciem].

Przedłożono wniosek o formalne zatwierdzenie i wpisanie transakcji dotyczącej zakupu surowców i praw produkcyjnych. Za zgodą i przyzwoleniem obecnych mistrzów, wspomniany syn został dopuszczony do tychże praw za łączną kwotę 13 talarów Rzeszy (Reichsthaler), z zachowaniem wszelkich dotychczasowych przywilejów i obowiązków cechowych.

Aby transakcja ta miała pełną moc prawną, została uroczyście wciągnięta do ksiąg rzemiosła w obecności urzędujących starszych: Tomasa Schwanbogena i Georga Threcka, którzy powierzyli spisanie tego aktu pisarzowi.

Działo się, jak opisano wyżej (Actum ut supra).

Tłumaczenie lewej karty (Wpisy z 1630 r.)

1. Wpis górny (Opłaty od produkcji sukna – 2 września 1630 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1630, dnia 2 września. Za kadencji naszych starszych cechowych Baltzera [Baltazara] Bartke oraz Jacoba Kandlera, przez całe szacowne zgromadzenie cechowe postanowiono, co następuje:

Od każdego wyprodukowanego sztuka sukna, które zostanie zgłoszone na ramie postrzygacza [wykończeniowej], należy uiścić na rzecz kasy cechowej opłatę w wysokości 3 groszy. Jeśli zaś sztuka sukna zostanie sprzedana poza miastem, na jarmarku, wówczas opłata ta – zgodnie z przywilejami rzemiosła – wynosi 6 groszy. Postanowienie to spisano w tej księdze celem wiecznej mocy prawnej i potwierdzenia.

2. Wpis środkowy (Nakaz noszenia płaszczy mistrzowskich – Święto Nawiedzenia NMP, 1630 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1630, w dzień Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny [2 lipca]. Za kadencji starszych cechowych Baltzera Bartke i Jacoba Kandlera jednogłośnie uchwalono:

Każdy mistrz, który stawia się na oficjalne zgromadzenie cechowe, zobowiązany jest nosić godny płaszcz mistrzowski (Meistermantel). Kto wyłamie się z tego nakazu i stawi się bez płaszcza, zostanie ukarany grzywną w wysokości 12 groszy na rzecz kasy rzemiosła, a sam płaszcz zostanie mu odebrany lub zganiony [napiętnowany] przed całym gronem.

3. Wpis dolny (Porozumienie między mistrzami – 15 lutego 1630 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1630, dnia 15 lutego. Za kadencji starszych cechowych Baltzera Bartke i Jacoba Kandlera, zawarto ugodę pomiędzy dwoma szacownymi mistrzami: Paulem Bintzem [?] z jednej strony, a Tomasem i Hansem [?] z drugiej strony, dotyczącą ich dawnego sporu handlowego. Obie strony zobowiązały się pod groźbą kary puścić dawne urazy w niepamięć i nie wszczynać nowych kłótni pod rygorem surowej grzywny.

Tłumaczenie prawej karty (Wpisy z lat 1634–1636)

1. Wpis górny (Ulga dla żeniących się z córkami mistrzów – 14 października 1634 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1634, dnia 14 października. Przez całe szacowne zgromadzenie cechowe postanowiono:

Jeśli któryś z czeladników pojmie za żonę córkę rodzonego mistrza tutejszego cechu (Meisterstochter heiraten), nie jest on zobowiązany do odpracowania darmowego roku próbnego, ani też nie musi składać z tego tytułu dodatkowej opłaty pieniężnej, co ma służyć lepszemu porządkowi i wsparciu rodzin cechowych. Działo się, jak wyżej (Actum ut supra).

2. Wpis środkowy (Wysoka kara za bójki i rękoczyny – 11 listopada 1635 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1635, dnia 11 listopada [w dzień św. Marcina]. Przez całe szacowne zgromadzenie cechowe postanowiono:

Gdyby jakikolwiek mistrz poważył się wszcząć kłótnię, bójkę lub dopuścił się rękoczynów i uderzenia  wobec drugiego, ten bez żadnej łaski i wyjątków zapłaci surową karę w wysokości 30 florenów (guldenów) na rzecz szpitala miejskiego [dla ubogich]. Działo się, jak wyżej (Actum ut supra).

3. Wpis dolny (Ograniczenie produkcji i zakaz nadużyć – 23 maja 1636 r.)

Polski:
Roku Pańskiego 1636, dnia 23 maja. Przez całe szacowne zgromadzenie cechowe postanowiono, że dotychczasowe prawo i wolność produkcji zostają ograniczone, a nadmiarowe krosna tkackie mają zostać zlikwidowane lub zawieszone, jako że rynek został nasycony i szkodzi to ogólnemu dobru rzemiosła.

Działo się, jak wyżej (Actum ut supra).

*

*

*

*

*

*

*